21 fevral – Beynəlxalq Ana Dili Günü dünyada dillərin qorunması, yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi ideyasına xidmət edən mühüm bir gündür. Bu tarix təkcə dil bayramı deyil, həm də milli kimliyin, tarixi yaddaşın və mənəvi varlığın təntənəsidir.
Azərbaycan Respublikasında ana dilimiz – Azərbaycan dili dövlət dili statusuna malikdir. Bu dil dövlətçiliyimizin, Konstitusiyamızın, milli birliyimizin əsas sütunudur. Azərbaycan dili bizi vahid xalq, vahid cəmiyyət, vahid dövlət kimi birləşdirən müqəddəs ünsiyyət vasitəsidir. Ulu Öndər Heydər Əliyevin “Ana dilimiz bizim milli sərvətimizdir” fikri bu gün də öz aktuallığını qoruyur və dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olaraq davam etdirilir.
Eyni zamanda, Azərbaycan çoxmillətli və çoxdilli bir ölkədir. Bu zənginlik bizim gücümüzdür. Bu torpaqda əsrlər boyu müxtəlif dillər yaşayıb, formalaşıb və Azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Həmin dillərdən biri də talış dilidir.
TALIŞ DİLİ – QƏDİM TARİXİN CANLI ŞAHİDİ
Talış dili Hind-Avropa dil ailəsinin İran qrupuna daxil olan qədim dillərdən biridir. Bu dil minilliklər boyu Azərbaycanın cənub bölgəsində – Lənkəran, Astara, Lerik, Masallı ərazilərində yaşayan talışların yaddaşını, dünyagörüşünü, adət-ənənələrini daşıyıb.
Son illərin elmi araşdırmaları göstərir ki, talış dili təkcə məişət dili deyil, zəngin leksik, fonetik və semantik qatlara malik bir dildir. Dilçilərin yeni tapıntılarına görə:
- Talış dilində qorunub saxlanılan bəzi sözlər qədim Midiya və Atropatena dövrünə gedib çıxır;
- Bir sıra talış sözləri müasir fars dilində artıq işlənmir, lakin talış dilində canlı şəkildə yaşayır;
- Talış dilində təbiət, torpaq, ailə münasibətləri və əmək prosesi ilə bağlı terminlər son dərəcə zəngindir.
Bu isə onu göstərir ki, talış dili tarixin canlı arxividir.
DİLLƏR RƏQİB DEYİL, DƏYƏRDIR
Ana dilimiz Azərbaycan dili dövlət dilidir və hər bir Azərbaycan vətəndaşını birləşdirən əsas ünsiyyət vasitəsidir. Talış dili isə bu dövlətin mədəni mozaikasında mühüm yer tutan ana dillərdən biridir. Burada heç bir ziddiyyət yoxdur. Əksinə, dövlət dilinə hörmət ana dilinə sevgidən başlayır.
Talış dilini qorumaq Azərbaycan dilinə qarşı çıxmaq deyil. Bu, Azərbaycan dövlətinin Konstitusiyasında təsbit olunmuş mədəni müxtəlifliyin qorunması prinsipinə xidmət edir. Dövlət dili hamımızı birləşdirir, ana dillər isə bizi köklərimizə bağlayır.
YENİ DÖVR – YENİ İMKANLAR
Bu gün talış dili ilə bağlı sevindirici məqamlar da var:
- Talış dilində folklor nümunələri, atalar sözləri, laylalar toplanır;
- Ayrı-ayrı tədqiqatçılar tərəfindən lüğətlər və elmi məqalələr hazırlanır;
- Sosial şəbəkələrdə talış dilində maarifləndirici səhifələr yaranır;
- Gənclər arasında ana dilinə maraq artmaqdadır.
Bu proseslər göstərir ki, dil yaşayırsa, xalq da yaşayır.
Ana dili – insanın ilk eşitdiyi səs, ilk anladığı söz, ilk yaddaşıdır. Azərbaycan dili bizim dövlət dilimiz, talış dili isə bu dövlətin qədim yaddaş qatlarından biridir. Onların hər ikisi eyni torpağın, eyni Vətənin dəyərləridir.
21 fevral – Beynəlxalq Ana Dili Günündə bir daha xatırladaq:
Dili qorumaq – insanı qorumaqdır.
Dili yaşatmaq – tarixi yaşatmaqdır.
MOA ZIVON – ÇI MİLLƏTİ ZIVON, VƏTƏNİ NƏFƏS
21 fevral – Beynəlxəlğə Moa Zıvoni Ruj dınyoədə zıvonon hifz karde, bə jiyey iyən bə vəomə nəsllon rosniye ideya xıdmət kardedə. In tarix iqlə zıvoni id ni, həmən vaxti milləti kiyəti, tarixi viri iyən mənəvi hestemoni təntənəy.
Azərboycon Respublikadə çəmə moa zıvon – Azərboycon zıvon devləti zıvoni statusi molike. In zıvon çəmə devlətəti, çəmə Konstitusiyə iyən milliyə ibemoni əsosə suney. Azərboyconi zıvon əməni vohidə xəlğ, vohidə cəmiyyət iyən vohidə devlət təki ibemon kardedə, mıqəddəsə əloqə vositəy. Ulu Navəjən Heydər Əliyevi “Çəmə moa zıvon çəmə milləti sərvəte” fık ımrujən ıştə aktualəti hifz kardedə iyən çı devləti siyosəti əsosə istiqamətonku qıləy təki dəvom kardovniyedə.
Bə həmon vaxti, Azərboycon veyə-millətinə iyən veyə-zıvoninə məmləkəte. In zənqinəti çəmə ğıvvəy. In zəminədə əsron dırozi curbəcurə zıvonon jiyən, bino bıən iyən çı Azərboycon mədəniyyəti lozimə hissə bıən. Həmonə zıvononku qıləyən tolışə zıvone.
TOLIŞƏ ZIVON – GƏDİMƏ TARİXİ CONİNƏ ŞOYD
Tolışə zıvon çı Hind-Avropə zıvoni xeyzonon bə İroni qrupi daxil bıə gədimə zıvononku qıləye. In zıvon həzosoron dırozi çı Azərboyconi nıso tərəfədə – Lankon, Ostoro, Lik, Masalli məntəqonədə jiyə çı tolışon viri, dınyovindemoni, adət-ənənəon kırniyəşe.
Oxonə soron elmiyə tədğiğaton niso kardedə ki, tolışə zıvon iqlə məişətə zıvon ni, əv zənqinə leksik, fonetik iyən semantikə ğaton molikə qılə zıvone. Zivonşınoson nuyə pətdoştonro:
- Tolışə zıvonədə hifz iyən oqətəbıə kalin gədimə Midiya iyən bə Atropatena devri şedə beşedə;
- Kali tolışə sıxanon mıosirə farsə zıvonədə həni oo doə beydəni, əmmo tolışə zıvonədə oninə şikilədə jiyedə;
- Tolışə zıvonədə təbiət, zəmin, xıyzonə mınosibəton iyən de əməq prosesi anqıl terminon xəyli zənqinin.
In isə əy nişo doydə ki, tolışə zıvon çı tarixi jiyə arxive.
ZIVONON RƏQİB NİN, MOLYƏTİNE
Çəmə moa zıvon Azərboycon zıvon devlətə zıvone iyən har qıləy Azərboycon şəhrvandi i kardə əsos unsiyyəti vositəye. Tolışə zıvon isə in devləti mədəni mozaikaədə vocibə vırə qətə moa zıvononədə qıləye. İyo hiç qıləy ziddiyət ni. Əksinə, bə devlətəi zıvoni hurmət karde bə moə zıvoni piyeyku bino beydə.
Tolışə zıvoni hifz karde bə Azərboycon zıvoni vəynə beşe ni. In çı Azərboycon devləti Konstitusiyaədə təsbit kardəbıə mədəni mıxtəlifəti bə hifz karde prinsipi xıdmət kardedə. Devlətə zıvon çəəmə həmçə i kardedə, moa zıvonon isə əməni bəştə rişon dəbastedən.
NUYƏ DEVR – NUYƏ İMKANON
Imruj tolışə zıvoni həxədə şo bıə məğəmonən hestin:
- Tolışə zıvonədə folklorə nımunon, pıon sıxanon, loloon qırdə kardedən;
- Curbəcurə tədğiğatəvanon tərəfiku luğəton iyən elmi məğalon hozı kardedən;
- Sosial şəbəkəonədə tolışə zıvonədə maarifpərvərə səhifon bino bedən;
- Cıvonon dılədə moa zıvoni marəğ heyveyədə.
In proseson niso kardedən ki, zıvon jiyeydəbo, xəlğən jiyeydə.
Moa zıvon – odəmi iminə məsə sədo, iminə dərəsə sıxan, iminə vire. Azərboyconi zıvon çəmə devlətə zıvon, tolışə zıvon isə in devləti gədimə viri qatonku qıləye. Çəvon har dıyninən i zəmini, i Vətəni molyətinin.
21 fevral – Beynəlxəlğə Moa Zivoni Rujədə i kərəən bə yod biyəmon:
Zivoni hifz karde – odəmi hifz kardeye.
Zivoni jivovniye – tarixi jivovniye.