Giriş və coğrafi-tarixi mövqe
Azərbaycanın cənub bölgəsi, xüsusilə Lerik rayonu ərazisi bəşəriyyətin ilk məskunlaşma ocaqlarından biri kimi mühüm arxeoloji və elmi əhəmiyyətə malikdir. Talış dağlarının Dəlikdaş zirvəsində, dəniz səviyyəsindən 1640 metr yüksəklikdə yerləşən, uzunluğu 17 metr, eni isə 9–14 metr arasında dəyişən Buzeyir mağarası Paleolit (Qədim Daş) dövrünə aid nadir tarixi abidələrdəndir. Ərazidə Sığdırım qayalıqlarında 42-dən çox mağara (o cümlədən Göyərçin, Cin və digər mağaralar) mövcuddur ki, bu da kompleksi nəinki lokal, həm də beynəlxalq miqyaslı arxeoloji irs obyektinə çevirir.
AMEA-nın arxeoloji ekspedisiyaları və irs faktoru
Buzeyir mağarası ilk dəfə 1985-ci ildə arxeoloq Əsədulla Cəfərovun rəhbərliyi ilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun ekspedisiyası tərəfindən aşkar edilmiş, 1990-cı ildə isə ərazidə genişmiqyaslı arxeoloji qazıntı işləri aparılmışdır. Tədqiqatlar zamanı Paleolit dövrünə, xüsusən Mustye mədəniyyətinə aid 60-dan çox daş məmulatı, diskşəkilli nükleuslar, itiuclar, qaşovlar, müxtəlif gil qab qalıqları və ovlanmış heyvanların sümük parçaları tapılmışdır. Bu tapıntılar Niderlandal insanının (Müstye dövrü) Talış dağlarında uzunmüddətli məskunlaşmasını və ərazinin qədim ovçuluq-yığıcılıq mərkəzi olduğunu elmi şəkildə sübut etmişdir.
Sosial-mülki təşəbbüs və layihənin mahiyyəti
Uzun illər ərzində mürəkkəb dağ relyefi və keçilməz qayalıqlar səbəbindən bu tarixi məkana gediş-gəliş kəskin məhdudlaşmışdı. Mövcud problemi aradan qaldırmaq məqsədilə “Lerikin İnkişafına Dəstək” qrupunun təşəbbüsü, yerli iş adamlarının, rayon ziyalılarının və fəal sakinlərin şəxsi vəsaitləri hesabına tamamilə sosial character daşıyan, heç bir kommersiya və ya biznes məqsədi gütməyən genişmiqyaslı infrastruktur layihəsinə start verilmişdir. Təxminən bir ildir davam edən və ümumi Smeta dəyəri 600 min manat həcmində qiymətləndirilən bu layihə 3 kilometrə yaxın məsafəni əhatə edir.
İnfrastruktur işləri, layihənin mərhələləri və müfəssəl məlumatlar
Layihə çərçivəsində tətbiq edilən mühəndis-tikinti həlləri və cari vəziyyət aşağıdakı kimidir:
- Birinci mərhələ (25 Sentyabr yekunlaşma, 26 Sentyabr Açılış): Babək qalasına qədər uzanan marş
rutun ilk mərhələsində Göyərçin mağarasına qədər təhlükəsiz keçid yolları salınmışdır. 1-ci faza üzrə işlər 25 sentyabr tarixində tam yekunlaşacaq və 26 sentyabr tarixində təntənəli açılışı keçiriləcəkdir. - Təhlükəsizlik və metal konstruksiyalar: Sərt dağluq qayalıqlarda ziyarətçilərin (xüsusən təzyiq və ya fiziki çətinlikləri olan şəxslərin) rahat qalxmasını təmin etmək üçün xüsusi metal konstruksiyalı pilləkənlər və tutacaqlar quraşdırılmışdır.
- Cin mağarası və mifik inancların elmi izahı: Növbəti mərhələdə Göyərçin mağarasının arxa tərəfində yerləşən Cin mağarasına yol çəkilməsi nəzərdə tutulur. Mağaranın həddən artıq dərin və ensiz olması səbəbindən keçmişdə bura məşəllə daxil olan insanların məşəlləri oksigen çatışmazlığından sönmüş, bu da yerli əhali arasında “məşəlləri cinlər söndürdü” kimi mifik inancların formalaşmasına gətirib çıxarmışdır. Layihə bu cür təbiət abidələrinə təhlükəsiz giriş imkanı yaradaraq bu mistik təsəvvürləri elmi həqiqətlərlə əvəz etməyə imkan verir.
rutun ilk mərhələsində Göyərçin mağarasına qədər təhlükəsiz keçid yolları salınmışdır. 1-ci faza üzrə işlər 25 sentyabr tarixində tam yekunlaşacaq və 26 sentyabr tarixində təntənəli açılışı keçiriləcəkdir.İctimai təsir və turizm potensialı
Azərbaycan Televiziyasının (AzTV / ATV Xəbər) ərazidən hazırladığı xüsusi reportajda yerli sakinlərin və ziyarətçilərin yüksək məmnunluğu əks olunub. Qeyd olunub ki, prioritet hesab edilən bu infrastruktur sayəsində həm yerli, həm də xarici turistlər cənub bölgəsinin qədim daş yaddaşı ilə maneəsiz tanış ola biləcəklər. Layihənin gedişatı barədə gündəlik video və foto materiallar qrup vasitəsilə ictimaiyyətə təqdim olunur.
Buzeyir mağarası kompleksinin istifadəyə verilməsi Lerik rayonunun turizm kapitalını artırmaqla yanaşı, regionda elmi-arxeoloji turizmin inkişafına və yerli əhalinin sosial-iqtisadi rifahına mühüm töhfə verəcəkdir.
İradə Məlikova
“Dodo” qəzetinin baş redaktor